INFOMAX.MK

Војната во Иран може да предизвика светска економска криза каква што не е видена од времето на пандемијата од COVID-19 и руската инвазија во Украина. По поскапувањето на нафтата и гасот ќе се зголемат цените на речиси сè – храна, авионски билети, такси, хипотекарни кредити, телефони, автомобили, електрична енергија и греење, предупредуваат експерти од ООН и економисти.

Најсилно ќе бидат погодени населението и бизнисот во посиромашните земји во развој, кои се силно зависни од увоз на енергетски ресурси. Но и жителите на богатите земји во Европа и САД сериозно ќе ги почувствуваат последиците од новиот конфликт на Блискиот Исток, како што покажува искуството од претходните две глобални кризи, се вели во анализа на Би-Би-Си.

Што се случи

„Војната на Блискиот Исток доведе до најголемото прекинување на испораките на сурова нафта во историјата на светскиот нафтен пазар“, призна Меѓународната агенција за енергија (IEA), создадена од западните држави пред половина век по претходниот нафтен шок.

„Додека бродскиот сообраќај не биде обновен, загубите ќе продолжат да се зголемуваат“, предупредува агенцијата.

Поради војната се прекинати испораките на речиси 15 проценти од светскиот извоз на нафта и нафтени производи, кои минуваат низ Ормускиот теснец. Освен тоа, запрено е приближно половина од производството и преработката на нафта во клучните области на Персискиот Залив.

Колку подолго трае конфликтот, толку е поголема веројатноста да бидат уништени и други енергетски објекти – нафтоводи, пристаништа и рафинерии. Дури и ако бродскиот сообраќај се обнови брзо, ќе бидат потребни недели за повторно да почнат да работат запрените наоѓалишта и фабрики, а уништената инфраструктура може да се обновува со месеци или години.

Затоа аналитичарите се едногласни дека цените на нафтата нема да се вратат на нивото од пред војната уште со недели, а веројатно и со месеци по евентуалното отворање на Ормускиот теснец.

Но тоа не се очекува наскоро. Новиот врховен лидер на Иран во четвртокот изјави дека теснецот ќе остане затворен и нагласи дека дури и ако САД ги прекинат бомбардирањата, Техеран нема да се смири додека Вашингтон не плати компензации и не ги повлече своите воени бази од Блискиот Исток.

Скок на цените на горивата и авионските билети

По нафтата нагло поскапеа и нејзините деривати. Дизел горивото – од витално значење за земјоделството и товарниот транспорт – исто така ја зголеми цената. Значително поскапе и авионското гориво, околу 20 проценти од кое се испорачуваше на светскиот пазар од државите во Персискиот Залив.

Според податоците на Argus, цитирани од Kpler, до 6 март цените на авионското гориво се утроиле во Сингапур и пораснале повеќе од два и пол пати во Европа во споредба со нивото пред војната.

Загубите за авиокомпаниите и патниците, сепак, не се ограничуваат само на скапото гориво. Блискиот Исток одамна е главен транспортен јазол на рутата меѓу Азија и Европа – преку Персискиот Залив минува секој трет патник на таа рута. Сега воздушниот коридор е затворен и авиокомпаниите се принудени да летаат по значително подолги маршрути.

Недостигот на места на алтернативните линии доведе до нагол скок на цените. Според податоците на „Блумберг“, до 12 март билетот во економска класа од Сиднеј до Лондон поскапел речиси двојно во споредба со цените пред војната, а од Сингапур до Лондон – речиси тројно.

„Цените се без преседан, затоа што побарувачката не е намалена, а бројот на места на некои рути паднал речиси за половина“, вели Брајан Тери од Alton Aviation Consultancy.

Тој потсетува дека авијацијата преживеала многу кризи – од нападите на 11 септември до вулкански ерупции и затворањето на воздушниот простор над Русија – но досега никогаш немало толку голема разлика меѓу побарувачката и понудата.

Недостигот на гориво и авионски места доаѓа во исклучително незгоден момент – малку пред велигденските празници, кога туристичките патувања традиционално се зголемуваат.

Сличен проблем се појавува и кај земјоделците и возачите. Во Бразил – една од главните „житници“ на светот – веќе е во тек активната жетва, а во САД започнува сезоната на активни патувања со автомобил. Традиционално побарувачката на бензин се зголемува во мај, но без отворање на Ормускиот теснец цените тешко ќе можат да се ограничат.

Само во првите 11 дена од војната бензинот во САД поскапел за околу 20 проценти – раст споредлив со скокот по руската инвазија во Украина во 2022 година.

Закана од прехранбена криза

Конфликтот меѓу САД, Израел и Иран крие ризик и од нова светска прехранбена криза, предупредува ООН.

„Кога цените на нафтата растат, често по нив поскапуваат и храните“, забележуваат експертите. „А кога поскапува природниот гас, обично се зголемуваат и цените на ѓубривата.“

Пред војната околу една третина од светскиот извоз на ѓубрива доаѓаше од државите во Персискиот Залив. Блокадата на Ормускиот теснец најтешко ќе ги погоди посиромашните земји. Судан, на пример, зависи од тие испораки за околу 50 проценти од своите потреби, Шри Ланка и Танзанија – за околу една третина, а Пакистан, Тајланд и Кенија – за приближно една четвртина.

Втор ефект: инфлација и економско забавување

Поскапувањето на енергијата традиционално доведува до зголемување на цените на речиси сите стоки и услуги. Забрзувањето на инфлацијата ги принудува централните банки да ги зголемат каматните стапки.

Тоа ги поскапува кредитите за бизнисите и домаќинствата, ги ограничува инвестициите и потрошувачката – двата главни двигатели на економскиот раст. Како резултат, често доаѓа до економска криза и пад на животниот стандард.

Повисоките хипотекарни камати го ладат пазарот на недвижности, а скапите потрошувачки кредити ја намалуваат побарувачката за автомобили, електроника, забава и образование.

Индустријата, трговијата и градежништвото се погодени двојно – трошоците за суровини и транспорт се зголемуваат, додека побарувачката се намалува. Падот на приходите и отпуштањата ги принудуваат луѓето да ги ограничуваат своите трошоци за ресторани, такси, хотели и други услуги, што го погодува клучниот сектор на услуги.

Дали има излез

Засега нема лесна алтернатива на блискоисточната нафта и гас. Единствената земја што може значително да ги зголеми испораките на светскиот пазар е Русија, но тоа би барало Западот да ги укине санкциите воведени по инвазијата во Украина. Засега само САД направиле делумен чекор во таа насока.

Затоа враќањето кон нормалната економска ситуација ќе биде невозможно додека војната трае. Вистинските последици ќе станат јасни дури по нејзиниот крај, предупредува ООН.

„Економските штети и за регионот и за светот ќе зависат од времетраењето, интензитетот и размерот на конфликтот“, посочува светската организација.

И покрај наглото поскапување на нафтата, некои аналитичари сметаат дека засега не може да се зборува за класичен „нафтен шок“. Според експертот за енергетски пазари Џон Кемп, во минатото цените достигнувале многу повисоки нивоа, а економиите на водечките држави тогаш биле значително позависни од нафтата.

„За да предизвикаат сличен пад на економската активност, цените треба да се зголемат за уште 40–50 долари по барел“, забележува тој.

„Можеби токму тоа објаснува зошто и двете страни изгледаат подготвени да ја продолжат војната уште некое време.“