Koчовска: Државна помош од 200 милиони евра годишно се дели во Македонија, а државата нема единствена слика каде точно завршуваат парите

Државна помош од 200 милиони евра годишно се дели во Македонија, а државата нема единствена слика каде точно завршуваат парите. Тоа практично го призна самата министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска, кога посочи дека податоците за доделената државна помош се „дисперзирани“ по повеќе институции и дека отсуствува централен систем кој би овозможил контрола, анализа и планирање.

Во нормални околности, оваа реченица би била техничка забелешка за подобрување на администрацијата. Во македонски услови, таа звучи како аларм: ако самото Министерство за финансии јавно признава дека државната помош е расфрлана по институционални „фиоки“, тогаш граѓаните, медиумите и дури и Собранието остануваат со ограничена можност да следат што се финансира, кому му се помага, по кои критериуми и со каков ефект.

Станува збор за суми што одамна ја надминуваат симболиката. Според податоци што министерката ги наведе врз основа на евиденциите на Комисија за заштита на конкуренцијата, државната помош во 2023 година изнесувала 206 милиони евра (околу 1,5% од БДП), а во 2024 година достигнала 235,2 милиони евра (околу 1,52% од БДП). Тоа се бројки што ја прават државната помош еден од најмоќните инструменти со кои Владата може директно да „црта“ економски победници и губитници – без разлика дали тоа го прави со добра намера или со лоша практика.

Токму тука почнува вистинскиот проблем: државната помош не е само грант или субвенција што се гледа на ставка во буџет. Таа може да биде даночно ослободување, гаранција, поволно кредитирање, компензација, или цел сет мерки што не секогаш се читаат јасно во јавните документи. Кога системот е распарчен, постојат три ризици што се преклопуваат.

Првиот е ризик од двојно финансирање и преклопување на мерки: една фирма или сектор може да добие помош од повеќе извори, без никој да има целосен увид. Вториот е ризик од селективност и фаворизирање – не нужно во криминална смисла, туку во смисла на политички притисок, нееднакви критериуми и „кроени“ повици. Третиот е најтивкиот, но најскапиот: ризикот државната помош да се претвори во навика, а не во инвестиција – да го храни статус квото наместо продуктивноста.

Затоа во истиот настап министерката ја најави клучната мерка: Владата, како што рече, работи на воведување систем што централизирано ќе ги евидентира сите трошоци што се доделуваат како државна помош. Поентата не е само да има „табела“, туку да има механизам што ќе овозможи координација меѓу институциите и ќе ја направи државната помош мерлива и споредлива, наместо невидлива и недопирлива.

Но тука јавноста има право да биде скептична, бидејќи „централизација“ се најавува со години. Во документите за економски реформи, институциите и претходно го нотирале проблемот со недостаток на ажуриран регистар и со ограничената можност за надзор без поврзан систем меѓу институциите.

Уште поважно, ова не е само политичка дијагноза, туку и ревизорски констат: Државен завод за ревизија во еден од најновите извештаи за работење на Фондот за иновации и технолошки развој нотирал дека не е доставен годишен извештај за доделената државна помош до Комисијата за заштита на конкуренцијата, како и дека не е воспоставена централизирана база/софтвер за следење на финансиската поддршка – евиденцијата се водела во Excel. Во извештајот прецизно се наведува и обврската давателите на државна помош да доставуваат годишен извештај најдоцна до 1 март, што директно ја поврзува административната слабост со законска одговорност.

Кога ваква констатација се појавува во државна ревизија, „не знаеме каде одат парите“ престанува да биде реторичка фигура и станува прашање на систем. Ако еден голем давател на поддршка нема стандардизирано известување и дигитална трага, тогаш сликата за државната помош не е само нецелосна – таа е фрагментирана до степен што ја прави контролата реактивна, а не превентивна.

Во тој контекст, најавениот централен регистар не смее да биде уште една „реформа на хартија“. За да има ефект, тој мора да значи три конкретни промени во пракса: прво, сите институции да пријавуваат во ист систем со исти дефиниции и исти рокови; второ, да постои обврска за јавна транспарентност – барем по корисници, износи и основ на доделување, освен каде што постои легитимна деловна тајна; и трето, да се мери резултатот, не само исплатата: колку работни места, колкави инвестиции, каква продуктивност, каков извоз, или каков јавен интерес се добива за секое евро државна помош.

Инаку, Македонија ризикува да остане во моделот во кој државната помош е истовремено и најсилната економска алатка и најслабо видливата јавна политика. А тогаш прашањето не е дали државата ќе воведе регистар, туку дали некому воопшто му одговара да се знае каде завршуваат тие над 200 милиони евра.

Share on Facebook

Tweet

Follow us

Save