Демонстранти за БИРН: Кинески системи за препознавање на лице се користат на протестите во Србија и Грузија

Технологиите за препознавање лица и масовно набљудување сè повеќе ги користат властите во Србија и Грузија како алатка за справување со демонстрантите и критичарите на режимот. Под маската на одржување на јавниот ред, камерите и биометриските системи овозможуваат идентификација, санкционирање и следење на учесниците во мирни демонстрации, покренувајќи сериозни прашања за кршење на основните права и демократските стандарди.

Речиси секоја вечер од ноември 2024 година, Ѓорѓи Чантурија протестираше од седиштето на грузиската јавна телевизија до парламентот, со мегафон во рака. Прошетката го чинеше скапо. 36-годишниот Чантурија е меѓу илјадниците Грузијци кои речиси секојдневно излегуваат на улиците откако владата во јужнокавкаската земја ги замрзна преговорите за пристапување кон Европската унија. Одлуката дојде откако европратениците ги отфрлија резултатите од парламентарните избори во октомври 2024 година, на кои победи владејачката партија „Грузиски сон“. Полицијата одговори со солзавец и водни топови.

Повеќе од 400 лица беа приведени, но протестите продолжија со барања за нови избори и ослободување на политичките затвореници. Стресот не заврши со употреба на сила.

Властите, исто така, распоредија „Голем брат“ – 30 камери за препознавање лица од кинеско производство, купени во декември 2024 година за околу 85.000 лари, или приближно 27.000 евра. Покрај препознавањето лица, камерите можат да го одредат полот и возраста, да анализираат емоции од изрази на лицето и да прикачуваат слики со висока резолуција.

„Видовме работници како инсталираат нови камери веднаш пред нас, а следниот ден новите камери веќе нè набљудуваа“, вели Чантурија, активен член на Движењето за социјална демократија, продемократска политичка група што произлезе од протестите. Патот на демонстрантите сега е преполн со CCTV системи што им овозможуваат на властите да ги идентификуваат учесниците и да испраќаат казни за блокирање на улиците.

На почетокот на протестите, казната беше зголемена десеткратно, од 500 на 5.000 лари, или околу 1.500 евра. Просечната плата во Грузија е околу 2.000 лари. Од февруари 2025 година, Чантурија добил 74 казни во вкупен износ од 370.000 лари, приближно 115.000 евра. Тој нема намера да плати.

„Понекогаш застануваат на некое време, а потоа одеднаш пристигнуваат 14 нови казни одеднаш во последните две недели. Ги обжаливме на суд за да се одложи плаќањето што е можно подолго“, изјави тој за Балканската мрежа за истражувачко новинарство (БИРН).

Употребата на надзор за потиснување на јавното несогласување не е ограничена само на Грузија, која под власта на Грузискиот сон постепено се оддалечува од европскиот пат и се приближува кон авторитарен модел. Студентските протести во Србија започнаа и кон крајот на 2024 година, откако се урна настрешница на новореновираната железничка станица во Нови Сад, при што загинаа 16 лица. Минатиот јуни, Лазар Стојановиќ и Ивана Миленковиќ, студенти по земјоделски науки во Белград, беа приведени еден ден по масовниот протест по кој следеа судири со полицијата. Тие негираат каква било вмешаност во насилството. Следниот ден, тие видоа маж и жена на клупа пред нивниот факултет „кои снимаа и набљудуваа“.

Кратко време подоцна, нивниот автомобил беше запрен од необележани автомобили и полицајци во цивил кои викаа „Раце горе!“ „Една жена се приближи и го кажа моето целосно име, и секако реагирав. Ме извадија од автомобилот, а кога им ја понудив мојата лична карта, ми рекоа дека не е потребно, само да одам со нив“, се сеќава Миленковиќ. И двајцата беа снимени пред да бидат однесени во полициската станица.

„Го снимија апсењето, но сè беше наместено“, вели Стојановиќ. Полицајците тврдеа дека видеата се за внатрешна употреба, но неколку часа подоцна беа објавени во провладини медиуми. „Нè излажаа“, вели Миленковиќ. Двајцата беа меѓу осумте студенти приведени на 29 јуни 2025 година. Тие се обвинети за „подготовка за субверзија“ врз основа на прислушуван состанок на кој велат дека не присуствувале. Стојановиќ и Миленковиќ поминаа повеќе од 30 часа во притвор. Тој тврди дека бил принуден да го даде кодот за отклучување на телефонот, а таа вели дека не ѝ биле кажани нејзините права. Нивното судење треба да започне на 2 март.

„Се чувствувате како да сте во лудница. Имав три напади на паника. За прв пат во животот доживеав парализа на сонот“, рече Миленковиќ. Стојановиќ е на лекови за психолошки проблеми: „Неправдата најмногу боли. Знам дека не направив ништо лошо.“ Српската напредна партија, која е на власт од 2012 година, распореди повеќе од 8.000 камери за препознавање лица до крајот на 2024 година, иако сè уште не е донесен закон за легализација на биометрискиот надзор. Истрагата на БИРН откри дека повеќето камери се произведени од кинески компании како што се Дахуа и Хиквижн. Истиот производител ги испорача камерите во Грузија.

Во Србија, собирањето и обработката на биометриски податоци е забрането освен во исклучителни случаи. Министерството за внатрешни работи не ја потврди употребата на технологијата против демонстрантите. Во Грузија, законот беше изменет во декември 2024 година за да се овозможи употреба на препознавање на лица при извршување на кривично дело, вклучително и блокирање на улици.

Саломе Шубладзе од Центарот за социјална правда изјави дека оваа одредба е во спротивност со меѓународното право за човекови права, кое бара секое мешање во приватноста да биде пропорционално и законско. Организацијата планира да го поднесе случајот до Европскиот суд за човекови права. Чантурија го идентификува масовниот надзор како една од главните стратегии на репресија, заедно со физичкото насилство и економскиот притисок.

Аљоша Ајановиќ Анделиќ од Европските дигитални права предупредува дека системите за далечинско биометриско препознавање го олеснуваат идентификувањето и следењето на демонстрантите, што претставува сериозен ризик од злоупотреба. „Откако владата ќе инсталира инфраструктура способна да го следи секое лице на јавни места, кршењата на човековите права стануваат речиси невозможни за спречување“, вели тој. Европската комисија нагласува дека обработката на биометриски податоци за цели на идентификација е дозволена само под строго дефинирани услови и со соодветни заштитни мерки. Според Анделиќ, ваквите технологии треба целосно да се забранат. „Случаите во Србија и Грузија јасно покажуваат зошто“, вели тој.

Share on Facebook

Tweet

Follow us

Save