INFOMAX.MK

Речиси 50 милиони жители на Европската Унија не можат соодветно да ги затоплат своите домови, предупреди еврокомесарот за енергетика Дан Јоргенсен. Иако ЕУ засега не очекува недостиг од нафта или гас, главната закана е економскиот удар што би можел да ги направи основните енергетски услуги недостапни за голем број граѓани.

Геополитичките тензии, вклучително и руската војна против Украина и нестабилноста на Блискиот Исток, дополнително ја усложнуваат состојбата. Резервите на гас во ЕУ на 26 октомври 2026 година биле исполнети до околу 75 проценти од капацитетот, наспроти 83 проценти во истиот период минатата година.

Енергетската нестабилност веќе остава последици врз европската економија. Во периодот од 2021 до 2023 година, 62 проценти од компаниите пријавиле оперативни проблеми поради нестабилните цени на енергијата, додека 80 проценти од претпријатијата во ЕУ се соочиле со ограничувања во синџирите на снабдување или биле принудени да ги реорганизираат своите активности.

И покрај овие притисоци, состанокот на министрите за енергетика на ЕУ завршил без договор за нови мерки за заштита на потрошувачите. Министрите биле поделени околу предлогот на Европската комисија за зголемување на даноците за гас со цел поттикнување на преминот кон зелена енергија.

Тринаесет земји, меѓу кои Германија и Италија, побарале повлекување на предлогот, предупредувајќи дека дополнителните трошоци би можеле најмногу да ги погодат граѓаните со ниски примања.

Забраната за увоз на руски течен природен гас и натаму е планирана за јануари 2027 година, додека земји како Италија разгледуваат и самостојни мерки за ограничување на цените. Поради несогласувањата, Советот на ЕУ ја одложил понатамошната одлука, а компромис се очекува во декември 2026 година.

Русија и Блискиот Исток дополнително го оптоваруваат енергетскиот пазар

Европските енергетски пазари се соочуваат со зголемен притисок, откако цената на гасот неодамна надминала 97 евра за мегават-час, достигнувајќи го највисокото ниво од 2022 година.

Русија претходно обезбедувала околу 45 проценти од увозот на гас во ЕУ. По почетокот на инвазијата врз Украина, нејзиното учество се намалило на околу 12 проценти до 2025 година. Европските земји биле принудени да го зголемат увозот од други добавувачи, меѓу кои Норвешка, САД и Алжир.

Истекувањето на договорот за транзит на руски гас преку Украина на 31 декември 2024 година ставило крај на рутата низ која во текот на 2024 година биле транспортирани околу 15 милијарди кубни метри руски гас.

Европа морала голем дел од поевтиниот руски гас што пристигнувал преку гасоводи да го замени со поскап течен природен гас (ЛНГ). Тоа ги направило цените почувствителни на меѓународната конкуренција и геополитичките тензии.

Европа воедно се натпреварува со големите азиски увозници за истите количини гас, поради што зголемената побарувачка или прекините во глобалното снабдување можат брзо да предизвикаат раст на цените.

Ситуацијата дополнително се влошува поради војната на Блискиот Исток. Низ Ормускиот Теснец минуваат речиси 20 проценти од глобалните испораки на течен природен гас. По избувнувањето на војната, проблемите во поморскиот транспорт го намалиле извозот од големи производители, како Катар и Обединетите Арапски Емирати.

Според Меѓународната агенција за енергетика, испораките на ЛНГ од овие земји во периодот од март до јуни 2026 година биле помали за околу 35 милијарди кубни метри во споредба со истиот период претходната година.

Податоците на организацијата „Gas Infrastructure Europe“ покажуваат дека на 26 октомври складиштата за гас во ЕУ биле исполнети до околу 75 проценти, но со значителни разлики меѓу државите. Складиштата во Германија биле исполнети до околу 62 проценти, а во Холандија до 65 проценти. Во Италија, исполнетоста надминувала 90 проценти.

Земјите со помали резерви би можеле да бидат принудени да купуваат дополнителни количества гас во текот на зимата, кога побарувачката за греење и цените обично се највисоки.

Какви мерки разгледува ЕУ?

На состанокот на 29 октомври, министрите за енергетика на ЕУ разговарале за два главни предизвика: намалување на сметките за електрична енергија преку промени во мрежните тарифи и подготовка за можни прекини во снабдувањето со гас во текот на зимата.

Европската комисија тврди дека европскиот систем за снабдување со гас е подготвен за зимата и покрај пониското ниво на резерви, но предупредува дека подолг студен период би можел да создаде дополнителен притисок врз снабдувањето.

Една од главните теми бил предлогот на Комисијата од 17 јули 2026 година за намалување на сметките за електрична енергија преку промена на начинот на кој потрошувачите ги плаќаат трошоците за електричната мрежа.

Овие надоместоци ги покриваат трошоците за изградба, работа и одржување на далноводите и другата инфраструктура и сочинуваат околу една четвртина од просечната сметка за електрична енергија на домаќинствата во ЕУ.

Предлогот има цел да ги направи мрежните трошоци потранспарентни и поисплатливи, поттикнувајќи подобро искористување на постојната инфраструктура преку паметни броила, дигитални системи и поефикасно управување, наместо постојано да се инвестира во скапа нова изградба.

Мерките би можеле да ги поттикнат домаќинствата и компаниите да користат електрична енергија во периодите кога побарувачката е помала. На пример, полнењето електричен автомобил во текот на ноќта, наместо во вечерните часови кога потрошувачката е најголема, би можело да ги намали мрежните трошоци и да го олесни оптоварувањето на системот.

Предлогот предвидува и акцизата за електрична енергија да не биде повисока од акцизата за природен гас, со цел да се поттикне преминот кон електрично греење и други технологии.

Сепак, министрите изразиле загриженост дека новите правила би можеле да ѝ дадат преголема контрола на ЕУ врз одлуките што досега ги носеле националните влади. Тие побарале поголема флексибилност за да се земат предвид различните околности во секоја држава.

Министрите разговарале и за подготовките за можни прекини во снабдувањето со гас во зимата 2026–2027 година, нагласувајќи ја потребата од диверзификација на изворите, намалување на зависноста од фосилните горива и инвестиции во домашно производство на чиста енергија.

Била истакната и важноста на поблиската координација меѓу земјите членки, размената на информации и солидарноста, особено со Украина и Молдавија.

Складиштата за гас остануваат важен дел од подготовките за зимата. Земјите на ЕУ генерално треба да достигнат 90 проценти исполнетост на складиштата во периодот меѓу 1 октомври и 1 декември, иако правилата дозволуваат одредена флексибилност во услови на тешка состојба на пазарот.

Советот на ЕУ ја нагласил и потребата од зајакнување на долгорочната отпорност на енергетската инфраструктура, вклучително и нејзината заштита од ризици поврзани со климатските промени.

Зошто цената на гасот влијае врз сметките за струја?

Гасот често ја одредува цената на електричната енергија, а Европа има ограничена можност да ги контролира наглите промени на неговата цена.

На европскиот пазар електричната енергија се обезбедува според редоследот на производните трошоци – прво се користат поевтините извори, како обновливата енергија, а потоа поскапите, меѓу кои и електраните на гас.

Бидејќи обновливите извори сè уште не можат да ја покријат целата побарувачка, земјите членки користат и гасни електрани. Последната електрана потребна за да се задоволи побарувачката, често гасна, ја одредува пазарната цена. Затоа, растот на глобалните цени на гасот може да ја поскапи струјата и кога најголемиот дел од електричната енергија се произведува од поевтини извори.

Европа постигнала напредок во намалувањето на директната зависност на цената на струјата од гасот, но сè уште нема доволно капацитети за складирање енергија, како пумпни хидроцентрали и батерии, за целосно да ја покрие побарувачката во периодите на најголема потрошувачка.

„Сè додека нема доволно складирање енергија, ќе биде потребен гас за покривање на врвната побарувачка“, изјавил Ноа Гордон, висок истражувач во Европскиот совет за надворешни односи.

Подобрата електроенергетска мрежа и посилните прекугранични врски би можеле да ја намалат зависноста на Европа од гасот. Земјите со големо производство на евтина обновлива енергија би можеле да ја извезуваат во државите со помали капацитети за производство на чиста енергија.

Сепак, недоволната поврзаност меѓу земјите, па дури и во рамките на самите држави, значи дека евтината чиста енергија понекогаш не може да стигне до местата каде што е најпотребна, предупредува Гордон.

Дополнителен проблем е што земјите членки имаат различна енергетска структура. Во Шпанија, каде што ветерната и сончевата енергија имаат големо учество, гасот влијае врз цената на струјата само во одредени часови. Во Италија, пак, гасот произведува поголем дел од електричната енергија и во голема мера ја одредува цената. Германија и Холандија се наоѓаат меѓу овие два примера.

Поради тоа, ограничувањето на влијанието на цените на гасот може да ѝ помогне многу на Италија, но ефектот во другите земји би можел да биде помал.

Според Гордон, електрификацијата и производството на чиста енергија се клучни за енергетската отпорност и сигурност на снабдувањето.

Краткорочно олеснување или долгорочно решение?

Европа може да одговори на енергетската криза на два начина. Краткорочните мерки вклучуваат намалување на даноците и давачките, субвенции и ваучери, ограничување на цените кај снабдувачите и државна помош за индустријата.

Според Европската комисија, земјите од ЕУ потрошиле 17,9 милијарди евра за вакви мерки само во текот на оваа година. Доколку мерките продолжат до крајот на годината, вкупниот износ би достигнал 38,6 милијарди евра.

Итната помош е особено важна за домаќинствата со ниски приходи, но може да создаде дополнителен товар врз јавните буџети. Тоа го истакнува Матео Прина, раководител на истражувачка група во Институтот за обновлива енергија при „Eurac Research“.

Според него, одржливоста на ваквата помош зависи од нејзиниот обем и времетраење, а поддршката е поисплатлива доколку е привремена и редовно се преиспитува во зависност од состојбата на пазарот.

Долгорочните решенија вклучуваат постепено напуштање на фосилните горива, намалување на зависноста од увоз и создавање подостапен и посигурен енергетски систем.

По руската инвазија врз Украина, ЕУ го зголеми производството на обновлива енергија, ги диверзифицираше изворите на снабдување, ги поттикна заштедите на енергија и инвестираше во складирање и електрификација.

Според податоците на Агенцијата за соработка на енергетските регулатори (ACER), обновливите извори обезбедиле околу половина од електричната енергија во ЕУ во 2025 година.

Сепак, ефектите од овие промени нема да се почувствуваат веднаш и подеднакво во сите земји. Новите капацитети за обновлива енергија можат да влијаат врз цените на големо веднаш штом ќе почнат со работа, но крајните сметки на домаќинствата зависат и од капацитетот на мрежата, складирањето, даноците, мрежните надоместоци и договорите со снабдувачите.

Краткорочните мерки може да изгледаат попривлечни, но вештачкото одржување на ниски цени на енергијата може да ги намали поттикнувањата за инвестиции во обновливи извори и да ги забави долгорочните еколошки цели на ЕУ.

Европскиот парламентарен истражувачки сервис предупредува дека прекумерното потпирање на итните мерки може да ја забави енергетската транзиција, намалувањето на емисиите и напредокот во климатските политики, оставајќи ја Европа поранлива на идни енергетски шокови.

Прина се залага за комбинирање на насочена краткорочна помош со мерки што ќе ја намалат изложеноста на Европа на ценовни шокови. Според него, потребна е координација на понудата и побарувачката, паралелно со забрзување на развојот на обновливата енергија, електричните мрежи, складирањето, електрификацијата и енергетската ефикасност. Притоа, цените на електричната енергија и условите на пазарот треба да им овозможат и на домаќинствата да ги почувствуваат придобивките од овие инвестиции.