INFOMAX.MK

Државата има 14,3 милиони денари за патни трошоци на пратениците, а нема пари за лицата со атипичен развој. Додека владата и општините се гоштеваат со манго, папаја и јаткасти плодови, родителите на децата со попреченост се чудат како да го преживат денот. Се доцни со исплаќањето на надоместокот заради попреченост, се отпуштаат лични асистенети, се укинуваат надоместоци за раниливи групи.

Додека лицата засегнати со овој проблем реагираат, а наделжните остануваат глуви за нивните барања, последната ситуација која ја „прели чашата“ е укинувањето на бесплатната здравствена партиципација за лицата со атипичен развој. Ако до пред неколку дена за да се ослободи од плакање требаше да се покаже потврда за попреченост која патем се вади на секои шест месеци иако најголем дел од попреченостите се трајни, сега тоа веќе не функционира и потврдата не ослободува од плаќање. Граѓаните од свој џеб треба да си ги платат здравствените услуги кои им следуваат.

Инфомакс разговараше со Ирена Николовска Ристановска, мајка на дете со атипичен развој, психолог и основач на здружението „РиЛука“. Ирена јавно го сподели проблемот кој го има, изреволтирана од институциите, надлежните но и од своите соборци.

„Пред неколку месеци од Битола дојдовме во Скопје за Лука да се прегледа, јас ја заборавив потвердата дома па не можеше да се изврши прегледот, мораше да се враќаме назад да ја земеме. На шалтер ми кажаа дека без потврда не можеле да знаат дека детето има аутизам. Тоа парче хартија мене ми значеше живот“ – раскажува Николовска Ристановска.

Тие бараат да се направи регистар на лица со попречност, а во кој увид ќе имаат Министерството за социјална политика, демографија и млади, Министерството за здравство и Фондот за здравство, како не би требало да одат од инстутција до институција.

„Пред два месеци во Битола направив групен чат во кој ги повикав родителите на деца со попреченост за да организираме мирен културен протест за додатокот кога го каснеа. Им кажав дека ако премолчиме сега, повторно ќе го каснат, наместо да го зголемат, тие ни го доцнат. Се пријавија само 10 родители. Едно пиле, пролет не носи“ , вели Ирена, која додава дека често се вршат притисоци од различен вид врз родителите на деца со атипичен развој.

На некој му одговара да имаме вакви проблеми, за Буџетот да се полни од најранливите, токму од децата со попреченост, вели Ирена.

Додатокот за попреченост инаку моментално изнесува околу 7.800 денари, сума која не стига да покрие ниту најосновни трошоци за живот на детето. Дополнително, најчесто само еден од родителите на деца со попреченост работи, бидејќи едниот мора да се грижи за детето, што е аргумент плус за зголемување на овој додаток и кревање на свесноста во државните институции за децата и лицата со атипичен развој.

Социјалната правда е темелна вредност на уставниот поредок на нашата држава, во членот 35 од Уставот на РМ се наведува: Републиката се грижи за социјалната заштита и социјалната сигурност на граѓаните согласно со начелото на социјална праведност. Републиката им гарантира право на
помош на немоќните и на неспособните за работа граѓани. Реубликата им обезбедува посебна заштита на инвалидните лица и услови за нивно вклучување во општествениот живот.

Согласно Законот за здравствена заштита, лица со попреченост, според прописите за детска заштита и социјална заштита, се ослободени од учество кое го плаќаат осигурените лица во ФЗОМ.

Според ФЗОМ, проблемот не е во нивната институција, туку во Министерството за социјална политика, демографија и млади.

Од ФЗОМ за Инфомакс велат дека проблемот не е во Фондот, туку во нецелосно и ненавремено доставување на податоци од страна на Министерството за социјална политика демографија и млади.

– „Фондот за здравствено осигурување на Македонија информира дека проблемот со наплатата на партиципација кај дел од лицата со попреченост од почетокот на 2026 година не произлегува од системите или постапувањето на Фондот, туку е резултат на ненавремено и нецелосно доставување на податоци од страна на Министерството за социјална политика, демографија и млади, односно од системите што се во нивна надлежност. Согласно воспоставениот електронски модел, центрите за социјална работа изготвуваат електронски потврди за ослободување од партиципација, кои преку Министерството се разменуваат со Фондот по автоматизиран пат. Податоците автоматски се поврзуваат со евиденцијата на Фондот и се прикажуваат на порталот Мое осигурување, кој секојдневно го користат здравствените установи и аптеките за проверка на осигурителен статус и евентуални ослободувања од партиципација.
Во значителен број случаи, податоците од Министерството не се доставуваат навремено, поради што кај дел од осигурениците со попреченост не се појавува информацијата за ослободување, иако тие законски го имаат тоа право. Дополнително, на центрите за социјална работа им било укажано да не издаваат писмени потврди, со што граѓаните останале без било каков доказ за своето право, објаснуваат од Фондот од каде додаваат дека тие континуирано реагираат до сите институции за надминување на оваа ситуација.

– Фондот за здравствено осигурување континуирано реагира до Министерството, укажувајќи дека ваквата состојба директно ги погодува најранливите категории граѓани и создава сериозни пречки во пристапот до здравствена заштита. По иницијатива на Фондот, како итно и привремено решение, до Министерството беше доставен предлог повторно да се овозможи издавање на писмени потврди од страна на центрите за социјална работа, се додека електронската размена на податоци не профункционира целосно.
До формализирање на ова решение, Фондот презеде превентивни мерки и ги извести сите подрачни служби, како и јавните и приватни здравствени установи и аптеки, дека доколку осигурениците достават важечка писмена потврда за ослободување од партиципација, истата треба да биде прифатена, со цел да се обезбеди непречен пристап до здравствена заштита и да не се доведат во прашање законските права на лицата со попреченост.-
Фондот очекува Министерството, без дополнително одолговлекување, да го стави во целосна функција својот систем и да обезбеди редовно, навремено и целосно електронско доставување на податоците, како што е предвидено.
Фондот за здравствено осигурување ќе продолжи да залага за заштита на правата на осигурениците и да постапува во интерес на граѓаните, во рамките на своите законски надлежности, стои во одговорот кој Инфомакс го доби од ФЗОМ.

За разлика од ФЗОМ, Министерството за социјална политика, демографија и млади, како и Министерството за дигитална трансформација не одговорија на нашите прашања. Од Министерството за социјална политика не одговараат зошто е дадена насока да не се издаваат потврди за лицата со попреченост и кога таквата состојба ќе биде надмината, додека од Министерството за дигитална трансформација не одговараат дачи планираат да изработат електронски регистар на лица со попреченост, при што би се поврзале сите засегнати институции, за да се олесни животот на лицата со попреченост и лицата кои се грижат за нив.

За да биде иронијата поголема, на 27 мај 2025 година, од Министерството за социјална политика, демографија и млади имаат споделено објава на Фејсбук во која велат дека „околу 12 илјади граѓани нема повеќе да чекаат потврда за ослободување од партиципација преку поврзување на системите на социјална и здравствена заштита“.

Поврзувањето на системите очигледно не функционира.

Комантар за укинувањето на бесплатната здравствена партиципација за лицата со атипичен развој побаравме од поранешната министерка за труд и социјална политика и актуелна пратеничка во Собранието, Јована Тренчевска. Според Тренчевска укинувањето или ограничувањето на бесплатната здравствена партиципација е сериозно назадување од аспект на социјална правда и заштита на најранливите категории.

– Укинувањето или ограничувањето на бесплатната здравствена партиципација за лицата со атипичен развој претставува сериозно назадување од аспект на социјална правда и заштита на најранливите категории.
За време на мојот мандат пристапот беше јасен: здравствената и социјалната заштита мора да функционираат како поврзан систем, а не како одвоени административни постапки. Затоа беа донесени измени и дополнувања на Законот за здравствено осигурување со кои, покрај децата, од плаќање на здравствена партиципација се ослободија и лицата со попреченост над 26 години во специјалистичко-консултативна и болничка здравствена заштита, како и за лекови издадени на рецепт на товар на Фондот за здравствено осигурување. Средствата за ова ослободување беа обезбедени во Буџетот на Министерството за социјална политика, што покажува дека постоеше јасна институционална одговорност кон овие граѓани, објаснува Тренчевска.

Поранешната министерка открива дека за време на нејзиниот мандат започнале конкретни процеси за дигитализација и институционална интероперабилност, со што би се спречил институционален пинг-понг, како и шетање на луѓето по шалерти и од институција до институција.

– За време на мојот мандат започна конкретен и системски процес на дигитализација и институционална интероперабилност. Се започна со развој и имплементација на интегрирано софтверско решение за администрирање на паричните права и социјалните услуги, со цел воспоставување целосна дигитална евиденција на корисниците. Овој систем беше замислен како основа за електронско поврзување со Фондот за здравствено осигурување и здравствениот систем, но и за поширока интероперабилност со другите релевантни институции. На тој начин се овозможува побрзо и поефикасно остварување на правата од социјална заштита, како и значително намалување на административниот товар за граѓаните, односно скратување на потребата тие лично да обезбедуваат и доставуваат документи од повеќе институции. Паралелно со ова, преку SIAP проектот со поддршка на Светска банка, се адресираше долгогодишниот проблем на фрагментирани и неусогласени податоци меѓу институциите, што претставуваше клучен предуслов за реална електронска размена на информации и поедноставување на постапките за граѓаните, вели Тренчевска.

Пратеничката вели дека се разговарало и за промена на времетраењето на потврдата за траен инвалидитет и останатите потврди за трајни состојби, кои во овој момент се издаваат на шест месеци. Издавањето на шест месеци е апсолутно нелогично бидејќи трајните состојби не можат да се променат, а издавањето на потврдите изискува лекарски и конзилијарни мислења, физичко и психичко малтретирање на лицата за кои се издава потврдата, како и на нивните семејства и лицата кои се грижат за нив.

– Да, ова беше една од суштинските системски слабости што се адресираа. Со донесувањето на новиот Правилник за функционална проценка во јануари 2023 година и со Законот за системот за проценка на лица со попреченост во октомври 2023 година, се напушти стариот медицински модел кој се темелеше исклучиво на дијагноза. Новиот модел се базира на функционална проценка според Меѓународната класификација на функционирање и има за цел се обезбеди стабилни, долгорочни и координирани проценки. На тој начин се создаде основа за надминување на практиката лицата со трајни состојби постојано да се изложуваат на повторни проценки и реиздавање на потврди на секои неколку месеци.

Кога станува збор за потврдата за траен инвалидитет, ова прашање беше адресирано како составен дел од SIAP проектот (Проект за администрирање на социјалното осигурување). Во рамки на проектот, за време на мојот мандат, се спроведуваа стручни консултации и усогласувања со сите релевантни институции и тела за проценка, со цел да се надмине постојниот фрагментиран и неефикасен систем. Токму преку SIAP проектот се подготвија основите за системска реформа која ќе донесеше и донесување на Законот за системот за проценка на лица со попреченост. Овој закон требаше да воспостави единствен и координиран модел на проценка, преку централно координативно тело, со што се овозможува поедноставување на постапките, елиминирање на повеќекратните проценки од различни институции и создавање предуслови за постабилни и долгорочни решенија, наместо честото реиздавање на потврди за трајни состојби, објасни Тренчевска.

На прашањето „дали се размислуваше за регистар на лица со попреченост со увид за сите релевантни институции?“ таа одговори:

– Да. Регистарот на лица со попреченост беше поставен како законско и институционално решение. Со Законот за системот за проценка на лица со попреченост е предвидено воспоставување сеопфатен Национален регистар на лица со попреченост, требаше да обезбеди централизирани, усогласени и точни податоци достапни за Министерството за социјална политика, демографија и млади, Фондот за здравствено осигурување, Министерството за здравство, ПИОМ и други надлежни институции. Регистарот планирано беше да е поврзан со воспоставувањето на Централното координативно тело за проценка.

Тренчевска ги наведе проектите и мерките кои во нејзиниот мандат како министерка биле спроведени за лицата со атипичен развој.

– За време на мојот мандат беа реализирани и започнати повеќе конкретни законски, финансиски и системски мерки насочени кон подобрување на сигурноста и квалитетот на живот на лицата со попреченост и нивните семејства. Направени се измени на Законот за социјална заштита и Законот за детска заштита, со кои се зголеми висината на посебниот додаток за 15 проценти. За споредба, актуелната Влада во својата програма за парламентарните избори најави зголемување на посебниот додаток за 10 проценти уште во првата година од мандатот, но до овој момент таквото ветување сè уште не е реализирано.

Понатаму, беше намалена старосната граница за користење на трајниот надоместок за родители кои се грижат за дете со попреченост без институционално згрижување, со што се прошири опфатот на ова право. Воедно, беше проширен опфатот на услугата лична асистенција, вклучително и за деца и лица со комбинирани пречки. Во услови на енергетска криза, во 2022 година беше донесен Закон за финансиска поддршка, со кој корисниците на посебен додаток и надоместок заради попреченост добија по 3.000 денари месечно во период од четири месеци, како директна финансиска интервенција за ублажување на зголемените животни трошоци.

Овие мерки не беа изолирани интервенции, туку дел од поширока и стратешки поставена рамка. Сите законски и финансиски реформи, заедно со развојот на услуги и институционалните промени, беа вградени во Стратегијата за човечки капитал на Република Северна Македонија 2024–2030, усвоена во јануари 2024 година. Стратегијата ја поставува јасната определба дека вложувањето во децата, лицата со попреченост и другите ранливи категории претставува долгорочна инвестиција во развојот на општеството, а не социјален трошок.

Во таа рамка беше изготвена и Националната стратегија за правата на лицата со попреченост 2023–2030 со Акциски план, подготвени низ широк партиципативен процес. Преку SIAP проектот се поставија темелите за нов систем на проценка, зајакната институционална координација и воспоставување регистар на лица со попреченост, а паралелно се работеше и на нов модел и закон за вработување и рехабилитација на лицата со попреченост, со планирање на регионални РЕХА центри како предуслов за нивна реална интеграција на отворениот пазар на труд. Во рамки на овие системски интервенции беше поддржан и проектот „Воспоставување на системски услуги за рана интервенција за деца со доцнење во развојот и/или попреченост“, имплементиран од Сојузот на специјални едукатори и рехабилитатори со поддршка на Канцеларијата на УНИЦЕФ.

Во периодот на мојот мандат, фокусот беше на долгорочни системски решенија, дигитализација, институционална поврзаност и заштита на достоинството на лицата со попреченост, водејќи се од принципот дека вложувањето во човечкиот капитал, особено кај најранливите категории, е најважното и најодговорното вложување што една држава може да го направи, објасни Тренчевска во разговор со Инфомакс.

И да, додека владата и општините се гоштеваат со манго, папаја и јаткасти плодови, родителите на децата со попреченост се чудат како да го преживат денот. Платите на функционерите се зголемија за 78%, што секако не се случи и со надоместоците кои повеќе се потценување, молење за милостина, отколку помош од државата која се дефинира како социјална држава.

Инситиуциите си ја префрлаат топката, никој не е виновен. Често во Македонија никој не е виновен, но затоа секогаш се знае кој е оштетен, а оштетени во овој случај се најранливите.

Е. Недановска

А. Петровска