INFOMAX.MK

Во следните две децении климатската промена во Македонија нема да значи само уште неколку денови со 40 степени. Моделите покажуваат подолги топлотни бранови, повеќе жешки ноќи, помалку летен дожд и подолги сушни периоди, но истовремено и поголем ризик од поројни врнежи. Последиците ќе се почувствуваат во цената на храната, сметките за струја, земјоделството, работната продуктивност, здравството и снабдувањето со вода.

Западна Европа штотуку помина низ најтоплиот комбиниран период јуни–јули откако постојат релевантните мерења. Просечната температура во двата месеци достигна 21,62 степени, или 2,79 степени над просекот за периодот 1991–2020. Само јули глобално беше втор најтопол досега, додека западниот дел од континентот помина низ четири топлотни бранови од крајот на мај.

Тоа не значи дека Македонија автоматски ќе ги има истите температури како Франција или Шпанија. Европа во јули годинава дури имаше силна поделба – западот беше екстремно топол, додека делови од источна Европа и Скандинавија беа посвежи од просекот. Но зад краткорочните временски разлики стои долгорочен тренд: Европа е најбрзо загреваниот континент, со темпо повеќе од двојно поголемо од светскиот просек.

За Македонија тој тренд веќе може да се измери. Според најновите податоци на Климатскиот портал на Светската банка, од 1970 година наваму температурата во земјата се менувала со тренд од околу 0,43 степени по деценија, додека врнежите покажуваат надолен тренд.

Што значи тоа за Македонија до 2045 година?

Ниту еден климатски модел не може да каже дали на 15 јули 2044 година во Скопје ќе има 38 или 42 степени. Моделите покажуваат нешто поважно – како ќе се менуваат просечните услови и веројатноста за екстреми.

Најновите CMIP6 проекции на Светската банка покажуваат дека за периодот 2040–2059, во сценарио со високи емисии SSP3-7.0, просечната температура во Македонија би била околу 1,83 степени повисока од периодот 1995–2014, при што различните модели даваат поширок распон од околу 1,2 до речиси 3 степени. Истовремено, средната проекција покажува и намалување на годишните врнежи.

Македонските регионални климатски модели, изработени за националното известување кон ОН, даваат слична слика. За средината на векот, односно 2046–2065 година, очекуваното затоплување во однос на 1986–2005 изнесува приближно 1 степен во ниското, 2 степени во средното и 2,5 степени во високото емисионо сценарио. Најсилното затоплување се очекува во летните месеци.

Но температурата е само половина од приказната.

За средното и високото сценарио, моделите покажуваат дека до средината на векот летните врнежи во делови од Македонија може да се намалат и до околу 30 проценти.

Тоа практично значи потопло лето со помалку расположлива вода токму во периодот кога потребите на луѓето, земјоделството и енергетиката се најголеми.

Помалку дожд, но поголем ризик од поплави

На прв поглед звучи контрадикторно: како може Македонија истовремено да станува посува и да има поголем ризик од поплави?

Климатските модели го покажуваат токму тоа.

Вкупните летни врнежи се намалуваат, но кога ќе заврне, почесто може да станува збор за интензивен дожд во краток временски период. Националната климатска анализа покажува тенденција кон зголемување на максималните дневни врнежи и на деновите со екстремно количество дожд, додека паралелно се продолжуваат периодите без врнежи.

Македонија, според моделите, оди кон подолги суши прекинати со поинтензивни порои.

Тоа е особено проблематично за градовите. Исушената и бетонирана почва потешко прима големо количество вода за кратко време, па ризикот не зависи само од тоа колку дожд паднал во текот на целата година, туку и како е распределен.

Светската банка веќе ја вбројува Македонија меѓу земјите изложени на топлотен стрес, суши, пожари и поплави и предупредува дека идните екстремни настани ќе стануваат понепредвидливи.

Летото практично ќе стане подолго

Еден од најконкретните показатели не е просечната температура, туку бројот на топли денови.

Македонските климатски модели предвидуваат зголемување на бројот на летни денови за 20 до 30 дена веќе во поблискиот климатски период. Во ниските делови на земјата се очекуваат и меѓу 5 и 20 дополнителни тропски ноќи, односно ноќи во кои температурата не паѓа под 20 степени.

Токму топлите ноќи се еден од потценетите ризици.

Кога температурата не се намалува ни во текот на ноќта, организмот нема доволно време да се опорави од дневниот топлотен стрес. Тоа особено ги погодува повозрасните, хронично болните, малите деца и луѓето што живеат во станови без добра изолација или климатизација.

Македонија уште од 2012 година има Акциски план за заштита на здравјето од топлотни бранови и систем за предупредување што работи во летната сезона. Светската банка проценува дека користа од ваквите здравствени мерки може да биде многукратно поголема од нивниот трошок.

Скопје ќе го чувствува затоплувањето уште посилно

Просечната температура за државата не значи дека сите граѓани ќе ја чувствуваат истата жештина.

Истражувањето на урбаните топлотни острови во Скопје веќе утврди температурни разлики меѓу централните густо изградени делови и позелените или периферните области. Асфалтот, бетонските површини, зградите, сообраќајот и недостигот од зеленило ја акумулираат топлината и ја ослободуваат во текот на ноќта.

Затоа град со повеќе денови над 35 степени не е само метеоролошко прашање. Тоа станува прашање на урбанизам.

Колку дрвја ќе има на улиците, дали новите населби ќе имаат зеленило, какви материјали ќе се користат за фасади и улици, дали јавниот превоз и училиштата ќе имаат ладење – сето тоа ќе влијае врз тоа колку поднослив ќе биде животот во Скопје за дваесет години.

Земјоделството ќе биде меѓу првите што ќе ја плати сметката

Најдиректно изложен е земјоделскиот сектор.

Македонското производство во голем дел го сочинуваат мали семејни стопанства, од кои многу немаат сигурно наводнување, противградна заштита или земјоделско осигурување. Светската банка предупредува дека токму тие се меѓу најранливите на суша и екстремни временски настани.

„Природните непогоди несразмерно ги погодуваат ранливите сектори, особено земјоделството“, предупреди директорот на Светската банка за Македонија и Косово, Масимилијано Паолучи.

Постарото секторско моделирање на Светската банка покажува дека без доволно вода може да се намалуваат приносите на пченката, овошјето, грозјето и дел од зеленчукот во континенталните и медитеранските земјоделски зони. За сливовите на Црна Река и Пчиња уште тогаш беше идентификуван ризик од недостиг на вода за наводнување.

Потоплата клима има и една потенцијална придобивка – подолга вегетациска сезона. Но таа придобивка вреди само ако има вода.

Подолга сезона со суша не значи автоматски повеќе производство.

За граѓаните последицата може да се почувствува на пазарите. Помал или понестабилен домашен принос значи поголема зависност од увоз и поголема изложеност на меѓународните цени. Оттука, климатската промена може сè повеќе да се претвора и во инфлација на храната. Ова е економска последица што произлегува од комбинацијата на послаби приноси, поголеми трошоци за вода и поголема потреба од увоз.

Повеќе клими ќе значат и поголема потрошувачка на струја

Промената ќе се гледа и на сметките за електрична енергија.

Повеќе денови со екстремна температура и повеќе тропски ноќи логично ќе ја зголемуваат потребата за климатизација во домаќинствата, фирмите, болниците, училиштата и јавните институции. Тоа значи дека летниот врв на потрошувачката ќе станува сè поважен за енергетскиот систем. Ова е директна импликација од проектираното зголемување на топлите денови и ноќи.

Паралелно, сушните години можат да го намалуваат производството од хидроцентралите. ЕБОР веќе ги наведува недостигот од вода и неговото влијание врз хидропроизводството меѓу слабостите на македонскиот енергетски систем.

Тука Македонија има и предност: повеќе сончеви летни денови значат голем потенцијал за фотоволтаици. Светската банка предвидува дека по 2030 година новата побарувачка за електрична енергија може главно да се покрива со соларни и ветерни капацитети, но ќе бидат неопходни мрежни инвестиции, складирање и други извори што ќе го балансираат системот.

Жештината ќе ја намалува и продуктивноста

Климатската промена има трошок и таму каде што не се гледа веднаш – во изгубените работни часови.

При температури од 38 или 40 степени, работник на нива, градилиште или отворен производствен погон не може да работи со истиот интензитет како при 25 степени. Се зголемуваат потребата од паузи, ризикот од дехидратација и топлотен удар, како и веројатноста од повреди.

Светската банка веќе го вклучува топлотниот стрес врз продуктивноста на трудот во пресметката на економските климатски штети за Македонија. Заедно со сушата што ги погодува пченката и пченицата и речните поплави, овие влијанија би можеле без адаптација да создадат годишна економска штета близу 4 проценти од БДП во 2050 година во средното климатско сценарио.

Тоа е можеби најважната економска бројка во целата анализа.

Четири проценти од БДП не значат дека економијата ќе исчезне за четири проценти во една конкретна година. Станува збор за моделирана очекувана штета од повеќе канали – помала продуктивност, суша и поплави – и Светската банка нагласува дека проценката е долна граница, а поединечни катастрофални настани можат да имаат многу поголемо локално влијание.

Македонија веќе има платено дел од таа сметка. Во последните две децении штетите од природни катастрофи и климатски екстреми се проценуваат на околу 667 милиони долари.

Пожарите ќе бидат подолга сезонска закана

Повисока температура, сува вегетација и подолги периоди без дожд создаваат услови во кои секоја искра полесно станува голем пожар.

Тоа Македонија веќе го искусува. Во летото 2024 година земјата истовремено се бореше со повеќе големи пожари по недели топло и суво време, а службите тогаш посочуваа дека сувата вегетација и загреаната почва го отежнуваат гаснењето.

Климатскиот модел не кажува кој ќе го предизвика пожарот. Тој кажува колку ќе биде запалива средината кога пожарот ќе започне.

Со подолги сушни периоди, сезоната во која една човечка грешка може да предизвика голема штета станува подолга.

Во 2045 година животот нема да биде невозможен – но ќе биде поскап ако ништо не се промени

Климатските модели не предвидуваат дека Македонија за дваесет години ќе стане пустина. Ниту дека секое лето ќе има 45 степени.

Тие покажуваат нешто попрозаично, но економски многу поважно: сегашните екстреми постепено ќе стануваат почести услови.

Ќе има повеќе денови кога градежните работници не можат безбедно да работат напладне. Повеќе ноќи кога стан без клима нема да се разлади. Повеќе години во кои земјоделецот ќе зависи од акумулацијата и системот за наводнување. Поголема потреба од струја токму кога водата за хидроцентралите може да биде ограничена. Повеќе пари за противпожарни екипи, здравство, наводнување, заштита од поплави и реконструкција на оштетена инфраструктура. Ова се логични последици од ризиците идентификувани во климатските и економските модели.

Но моделите покажуваат и дека голем дел од штетата може да се избегне.

Светската банка проценува дека инвестициите во адаптација во Македонија можат да вратат меѓу 2 и 10 евра корист за секое вложено евро, преку избегнати штети, поголема продуктивност и други економски и социјални придобивки.

Тоа значи дека климатската политика во следните дваесет години нема да се сведува само на садење дрвја или намалување емисии. Ќе значи нови системи за наводнување, акумулации и водоводи, повеќе зеленило во градовите, изолација на зградите, посигурна електромрежа, фотоволтаици и батерии, противпожарна инфраструктура, системи за рано предупредување и поинакво организирање на работата во најжешките денови.

Коперник ја опишува врската што Европа веќе ја гледа ова лето: жештината ја суши почвата, сувата почва потоа губи дел од природната способност за ладење и температурите уште полесно растат. „Климатските промени ги засилуваат топлотните екстреми, а жештината и сушата сè почесто меѓусебно се засилуваат“, предупредува Саманта Бурџес од ECMWF.

За Македонија прашањето затоа повеќе не е дали температурата ќе расте. Различните модели се согласуваат дека ќе расте.

Прашањето е колку од економската и човечката цена државата ќе ја плати затоа што климата се менува – а колку ќе избегне ако навреме почне да се приспособува.