INFOMAX.MK

За помалку од две години, Бугарија стана еден од најинтензивните пазари за батериско складирање електрична енергија во светот. Но останува прашањето дали овој бум може да продолжи и какви последици ќе има врз конвенционалните производители на струја.

Меѓународниот енергетски сектор во моментов внимателно го следи развојот на еден необичен пример во наизглед неочекувана земја. Бугарија, држава во Југоисточна Европа со население од само 6,4 милиони жители, денес има еден од највисоките соодноси меѓу батериското складирање и вкупниот инсталиран електроенергетски капацитет, надминувајќи пазари како Калифорнија, Германија и Кина.

За помалку од две години, батерискиот капацитет во Бугарија порасна од нула до ниво што претставува речиси една четвртина од вкупниот инсталиран производствен капацитет во земјата. Овој раст беше поттикнат од средства од Европската Унија и приватни инвестиции во вредност од близу три милијарди евра, според пресметките на водечкиот бугарски деловен медиум „Капитал“.

Бугарија имаше среќа ова лето да ги избегне најтешките последици од топлотните бранови и сушите што доведоа до намалување на производството од нуклеарните централи и хидроцентралите во Унгарија и Романија.

Во тој период земјата ги претвори батериите во клучен стабилизатор на електроенергетската мрежа во регионот и оствари профит преку складирање евтина соларна енергија и нејзина продажба во вечерните часови кога цените значително растат.

Иако експертите велат дека бугарскиот батериски бум поминал речиси незабележано на меѓународната сцена, останува да се види како брзиот развој ќе влијае врз останатите производители на електрична енергија, дали сегашниот деловен модел е одржлив и дали приватните инвестиции ќе ја обликуваат националната стратегија за енергетска транзиција.

Како настана бугарскиот батериски бум?

Во јануари 2026 година, енергетскиот аналитички центар „Ембер“ процени дека вкупниот батериски капацитет во Бугарија, оперативен и во фаза на изградба, изнесува 1,66 ГВ.

Само осум месеци подоцна, според податоците на Европската мрежа на оператори на преносни системи за електрична енергија (ЕНТСО–Е), капацитетот се зголемил повеќе од трипати и достигнал 5,4 ГВ. Бугарското Министерство за енергетика за АФП изјави дека веќе се достигнати 5,7 ГВ.

„Пред две години никој не замислуваше дека ќе имаме дури ни половина од овој капацитет“, изјави за ДВ Ивајло Станчев, главен уредник на деловниот медиум „Капитал“.

Станчев составил една од најсеопфатните листи на батериски проекти во земјата, пополнувајќи празнина што постои поради недостаток на официјална јавна база на податоци. Самата листа покажува дека инвестициите ги надминале официјалните прогнози.

Иако забрзаната изградба на батериски капацитети започна со европскиот фонд Следна генерација ЕУ и последователните програми Ристор, преку кои беа одобрени 700 милиони евра за 113 проекти, Станчев проценува дека приватните инвестиции достигнале речиси трипати поголема вредност, односно околу две милијарди евра.

Поголемиот дел од литиумските батерии доаѓаат од Кина, но инвеститорите во најголем дел се од Бугарија и од други европски држави, кои препознаваат потенцијал во растечкиот сектор.

Колку енергија можат да складираат батериите?

„Кога би биле целосно наполнети, батериите можат да складираат доволно енергија за да ја напојуваат целата земја неколку часа“, вели Станчев, посочувајќи споредба што практично е невозможно да се реализира, но добро ги илустрира размерите на развојот.

Ефектите веќе се видливи. Бугарија произведува големи количества соларна енергија, а дополнителни количини купува од Грција и Романија.

Во текот на летото дневните цени често се многу ниски или дури негативни во најсончевите часови од денот. Тоа овозможува батериите да добиваат евтина електрична енергија, да ја складираат и да ја испорачуваат во вечерните часови кога побарувачката на домашниот и регионалниот пазар е поголема и кога цените се повисоки.

Главната извозна дестинација е Романија, која беше особено погодена од сушата и беше принудена да го намали капацитетот на нуклеарните централи поради нискиот водостој на Дунав.

Така Бугарија, која традиционално е нето извозник на електрична енергија, се претвори во регионален центар за батериско складирање, со оперативен капацитет поголем од вкупниот капацитет на Грција и Романија заедно.

Какво е влијанието врз пазарот?

Не постои официјална анализа што би го изолирала конкретниот придонес на батериите во намалувањето на цената на струјата, но просечната цена во Бугарија во текот на првото лето со масовно користење на батерии беше пониска отколку во соседните земји.

Домаќинствата во Бугарија сè уште плаќаат регулирани цени на електричната енергија утврдени од државата и засега не почувствуваа намалување на сметките. Но индустриските компании веќе имаа корист од промените.

„Меѓу 1 и 16 август просечната цена на електричната енергија на пазарот ден однапред во Бугарија изнесуваше 132,2 евра за мегават-час, што е речиси 14 евра пониско од цената во Романија, иако претходно беа речиси изедначени“, вели Станчев.

Според него, разликата најмногу се должи на вечерните часови кога влијанието на батериите е најизразено.

Дополнително, батериите обезбедуваат поголема сигурност на електроенергетската мрежа на национално и регионално ниво, како и дополнителни приходи од извоз и можни даночни приходи од профитот на компаниите.

Сепак, овие ефекти главно се забележани во летниот период, што отвора прашања за долгорочната одржливост на моделот.

Ризик од „канибализација“ на пазарот

„Таквиот рекорден развој секогаш треба да се гледа со одредена резерва“, предупредува Калојан Стајков, претседател на Управниот одбор на Институтот за енергетски менаџмент во Бугарија.

Тој смета дека долгорочните последици од големата експанзија на батериските капацитети допрва ќе станат јасни.

Според Стајков, иако станува збор за позитивен развој за пазарот во целина, промените имаат цена за традиционалните производители на електрична енергија.

„Додека цената на струјата во вечерниот пик сега е пониска, производителите кои порано остваруваа поголем профит во тие часови мора да ги надоместат изгубените приходи, што врши притисок врз основната цена на електричната енергија“, рече тој.

Ова отвора пошироко прашање. Според Стајков, инвестициите во батерии го надминуваат секое национално стратешко планирање за тоа како ќе изгледа секторот во следните 10 или 20 години.

Бугарија во меѓувреме постепено спроведува транзиција од јагленот и планира затворање на рудниците за јаглен. Истовремено, земјата работи на реконструкција на големата акумулациска хидроцентрала „Чаира“ и планира изградба на два нови реактори во нуклеарната централа „Козлодуј“.

Меѓу 2022 и 2026 година, капацитетите за производство на соларна енергија во Бугарија се зголемиле повеќе од четирикратно, покажуваат податоците на ЕНТСО-Е.
Приватните инвеститори ја искористија оваа можност со изградба на батериски системи во соларни паркови и на други локации, олеснети од фактот што во Бугарија генерално е релативно едноставно да се добијат дозволи за такви проекти.

Поранешниот пратеник и министер за енергетика од партијата ГЕРБ, Делјан Добрев, во интервју за агенцијата „Фокус“ во септември соопшти дека се водат напредни разговори со американскиот гигант „Тесла“ за изградба на дополнителен батериски комплекс, кој според него би можел да биде меѓу најголемите во Европа.

Сепак, Стајков предупредува дека останува неизвесно колкав дополнителен раст може да апсорбираат пазарот и електроенергетската мрежа на краток рок, додека системот се приспособува на новите услови и инвеститорите сфаќаат дека предноста на првите вложувачи постепено се намалува.

Со приклучување на сè повеќе батерии на мрежата, приходите по единица капацитет можат да опаѓаат. Но и Стајков и Станчев се согласуваат дека воведувањето дополнителни услуги за стабилизација на мрежата, кои ќе им овозможат на батериите да испорачуваат струја за балансирање на системот, ќе биде клучно во иднина.

Таквиот развој би бил новост за Бугарија и би можел да ги намали стравувањата од таканаречената „канибализација“, односно ситуација во која батериите сами си ги намалуваат профитните маргини поради прекумерен раст на капацитетите.

„Оваа година успеавме да ја искористиме ситуацијата, но никој не може да предвиди како ќе изгледаат пазарите оваа есен или по три години“, заклучи Стајков.

Извор: DW/ Автор: Михаил Иванов