(Видео) Затворањето на Ормутскиот теснец предизвика домино ефект невиден половина век
Затворањето на Ормутскиот теснец, стратешки морски премин низ кој нормално минуваат околу една петтина од светските залихи на нафта и течен природен гас, предизвика домино ефект на економски последици какви што светот не видел од нафтените кризи во 1970-тите.
Кризата, која се развива од нападите на САД и Израел врз Иран на 28 февруари, не е само енергетско нарушување, туку и се заканува на стабилноста на глобалните синџири за снабдување со храна, авијацијата, фармацевтските производи и основните суровини на кои се потпира модерната економија.
Шефот на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), Фатих Бирол, ја опиша ситуацијата како „најголем предизвик за глобална енергетска безбедност во историјата“. Цените на суровата нафта достигнаа 100 долари за барел на почетокот на март и достигнаа врв од 126 долари за барел, што е најголемото месечно зголемување на цените на нафтата во историјата.
Кратка стабилизација дојде на 17 април, кога иранскиот министер за надворешни работи, Абас Арагчи, го објави отворањето на теснецот за комерцијален превоз за време на прекинот на огнот меѓу Израел и Хезболах. Цените на нафтата потоа паднаа за повеќе од десет процентни поени, на под 90 долари за барел.
Сепак, еуфоријата беше краткотрајна. Веќе следниот ден, во сабота, Иран повторно воведе ограничувања за навигација откако Американците одбија да ја укинат блокадата на иранските пристаништа. Цените на суровата нафта потоа повторно се зголемија на повеќе од 105 долари за барел.
Највидливото влијание врз европските патници го чувствува авијациската индустрија. Цената на керозинот на некои пазари се зголеми повеќе од двојно од почетокот на војната.
Шефот на Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), Фатих Бирол, предупреди дека Европа има само шест недели резерви на гориво за авиони пред недостатоците да почнат да предизвикуваат откажувања на летови, а во август, кога побарувачката за керозин е околу 40 проценти повисока отколку во март, предизвикот може да биде уште поголем.
Луфтханза откажа 20.000 летови за да ги намали трошоците за гориво, насочувајќи се кон „непрофитабилни летови на кратки релации“ до октомври. Нејзината подружница СитиЛајн се затвори на 16 април 2026 година поради двојно зголемување на трошоците за керозин во однос на нивоата пред војната. KLM откажа 160 летови во Европа, скандинавскиот превозник SAS откажа 1.000 летови во април, а Air Canada намалува четири дневни летови на линијата Торонто-Њујорк.
Cathay Pacific намали околу два проценти од своите патнички летови, додека Vietnam Airlines најави потенцијално намалување до 18 проценти од своите меѓународни и 26 проценти од своите домашни линии.
Европската Унија одговори со итни мерки во рамките на својот план AccelerateEU, кој вклучува помош за гориво и зголемена координација меѓу земјите-членки, а ACI Europe потврди дека ниту еден европски аеродром во моментов не се соочува со непосреден недостиг.
Подлабоките и потенцијално потрајни последици од кризата се однесуваат на глобалниот прехранбен систем. Околу една третина од светската трговија со ѓубрива преку море минувала низ Ормутскиот теснец пред војната, а бидејќи ѓубривата се помалку вредни од нафтата, се трошат многу помалку ресурси за обезбедување на нивно поминување низ воена зона.
Природниот гас, кој учествува со 70 до 90 проценти во трошоците за производство на азотни ѓубрива, бележи пад на производството за 20 проценти поради војната, а цените се зголемија до 70 проценти. Русија го запре извозот на амониум нитрат, а Кина, најголемиот светски производител на фосфати, го блокираше својот извоз, одземајќи 25 проценти од глобалните залихи од пазарот. Цените на азотните и фосфатните ѓубрива се зголемија за 20 до 40 проценти во последните недели.
Последиците не се апстрактни: Светската програма за храна на ОН предвидува дека до крајот на 2026 година, дополнителни 45 милиони луѓе би можеле да бидат во акутна несигурност за храна ако конфликтот продолжи по средината на годината, покрај 300-те милиони кои веќе страдаат од глад.
Се очекува приносите на жито во Индија и Бразил да бидат под нормалата во 2026 година, а земјоделците од Источна Африка кои веќе се бореа со достапноста на ѓубрива ќе се соочат со уште пониски залихи.
Адам Хание, директор на Институтот SOAS за Блискиот Исток на Универзитетот во Лондон, ја опиша ситуацијата како „совршена бура“ во која кризата со снабдувањето со ѓубрива се преклопува со климатските и долгови кризи низ поголемиот дел од глобалниот Југ.
ФАО предупреди дека продолжената криза во теснецот би можела да доведе до глобална катастрофа со храна, именувајќи ги Индија, Бангладеш, Шри Ланка, Сомалија, Судан, Танзанија, Кенија и Египет како земји кои се најмногу изложени на ризик.
Генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, кој назначи специјален претставник за координирање на одговорот, рече дека „продолженото затворање на теснецот го задушува движењето на нафта, гас и ѓубрива во критично време во глобалната сезона на садење“.
Дури и ако теснецот се отвори веднаш, рестартирањето на производството и транспортот на ѓубрива би траело со недели, време што земјоделците од северната хемисфера едноставно го немаат, со оглед на тоа што клучната сезона на примена на ѓубрива во Соединетите Држави паѓа помеѓу средината на април и почетокот на јуни.
Во средината на март залихите на ѓубрива беа на околу 75 проценти од нормалните нивоа, токму кога земјоделците во Пченкарниот појас го подготвуваа теренот за пролетно сеење.
Надвор од енергетскиот и прехранбениот сектор, кризата влијае и на специфични индустриски вредносни синџири. Јапонија се соочува со потенцијален недостиг на медицински материјали – од стерилни ракавици до фармацевтски компоненти.
Во меѓувреме, британската влада развива планови за непредвидени ситуации за потенцијален недостиг на индустриски јаглерод диоксид, кој се користи во кланици, пакување свежо месо и ладење на залихи од крв, органи и вакцини.
Прозорецот за дипломатско решение останува отворен – но не широк. Кризата во Хормуз, во својата сегашна фаза, ја разоткрива структурната ранливост на глобализираната економија.
Теснецот, широк 34 километри во најтесната точка, помеѓу Иран и Оман, не е само енергетски коридор – тој е артерија низ која тече значаен дел од современото земјоделско и индустриско производство. Кога таа артерија се затвора, последиците не се мерат со недели. Тие се мерат во сезони на сеидба и жетва, полиња на глад и кризи на стабилност во земјите кои политички не можат да си дозволат скапа храна.
